اینترنت از روز اول جنگ اسرائیل و آمریکا با ایران به قطعی کامل رسیده و بسیاری نمیتوانند از راههای همیشگی با اطرافیانشان در ایران در تماس باشند. با توجه به محدودیتهای فزاینده دسترسی به اینترنت آزاد در کشور، قطع کامل تماسهای تلفنی ایرانیان از داخل به خارج و بالعکس، که یک تحول عمیق و نگرانکننده است که تأثیرات گستردهای بر زندگی اجتماعی و عاطفی مردم به جا گذاشته است وضعیت خدمات اینترنتی، به ویژه با ورود تجهیزات استارلینک و ویپیانها، اهمیت زیادی پیدا کرده است. در ماههای اخیر، موارد متعددی از فروش این تجهیزات با قیمتهای بسیار بالا و ادعای حجمهای میلیونی دادهها را مشاهده میکنیم. این گزارش به بررسی ابعاد فنی، اقتصادی و امنیتی حضور استارلینک در ایران میپردازد.
بیش از ۲۰ روز است که ایران در خاموشی دیجیتال فرو رفته است. از یکسو حکومت مردم خود را در زندانی به وسعت ایران گروگان گرفته است و از سویی دیگر استفاده، نگهداری، خرید و فروش و واردات تجهیزات اینترنت ماهوارهای را جرم تلقی میکنند.
در نخستین گام، محدودیتهای ارتباطی به معنای از دست رفتن یک ابزار اساسی برای برقراری ارتباطات روزمره و تبادل اخبار میان افراد خانواده است. در شرایطی که خانوادهها در میانه یک جنگ قرار دارند، عدم توانایی در برقراری تماس تلفنی میتواند منجر به ایجاد اضطراب و نگرانیها شود. مردم در این مواقع درباره وضعیت عزیزان خود به اطلاعات نیاز دارند. علاوه بر نگرانیهای عاطفی، قطع تماسها میتواند به گسترهای از عواقب اجتماعی منجر شود. همچنین، این اقدام میتواند بر جنبههای اقتصادی خانوادهها نیز تأثیر بگذارد. خانوادههایی که اعضای خود را در خارج از کشور دارند، ممکن است از حمایتهای مالی یا مادی آنها بیبهره بمانند. بنابراین، قطع ارتباط کمکهای مالی و حمایت اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.در شرایطی همچون جنگ که هر لحظه میتواند به تحولاتی بزرگ منجر شود، نیاز به برقراری ارتباط و تبادل اطلاعات نمایان تر از همیشه است. بیخبری از وضعیت عزیزان، باعث میشود که بسیاری از افراد احساس تنهایی و از دست دادن هویت اجتماعی کنند. این وضعیت میتواند به مشکلات روانی عمیقتری منجر شود که متأسفانه گاه پایدار و آسیبزاست.
منظومه ماهوارهای استارلینک در مدار نزدیک زمین (LEO) قرار دارد که در مقایسه با ماهوارههای سنتی زمینثابت، تاخیر بسیار کمتری دارد. طبق نقشههای رسمی استارلینک در سال ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، کل جغرافیای ایران تحت پوشش سیگنالهای این منظومه قرار دارد. با ورود استارلینک به بازار ایران، این فناوری به عنوان یک راهحل احتمالی برای دسترسی به اینترنت آزاد تلقی میشود. با این حال، به دلیل عدم تایید نظارتی و قانونی از سوی ایران، این منطقه همچنان در وضعیت «در انتظار تایید» یا «غیرمجاز» باقی مانده است. تناقضات حول محور میان پوشش فنی و ممنوعیت قانونی این شبکه ماهوارهای در کشور منجر به شکلگیری بازار سیاه و ابهامات قیمتی شده است. در حالی که در سالهای گذشته، متقاضیان از VPNها استفاده میکردند تا به محدودیتها غلبه کنند، اکنون با خدمات استارلینک، امکان دسترسی مستقیم به اینترنت جهانی وجود دارد. اما قیمتهای بالای تجهیزات استارلینک و اشتراکهای ماهانه آن باعث شده است که فقط اقشار خاصی از جامعه توانایی خرید این خدمات را داشته باشند.
به گزارش بلومبرگ، بهای خرید تجهیزات استارلینک در بازار غیررسمی ایران همزمان با تشدید تنشهای خاورمیانه و افزایش حضور نظامی آمریکا در منطقه به مرز ۴۰۰۰ دلار رسید. این جهش قیمتی که در پی نگرانی شهروندان از احتمال قطع اینترنت سراسری رخ داده نشاندهنده موج تازهای از تقاضا برای دسترسی به ارتباطات پایدار است.گزارشهایی که مدعی فروش اینترنت استارلینک با قیمت «گیگهای میلیون تومانی» هستند، اغلب ریشه در یک درهمآمیختگی میان هزینههای واقعی سختافزار، کارمزدهای پرداخت غیرمستقیم و کلاهبرداریهای فرصتطلبانه دارند.
در حالی که هزینه رسمی یک کیت استارلینک در بازارهای جهانی حدود ۵۹۹ دلار است، ورود غیرقانونی این تجهیزات از مرزهای غربی و جنوبی ایران، قیمتها را به شدت افزایش داده استقیمت تجهیزات استارلینک در ایران تابعی از نرخ ارز، ریسک قاچاق و میزان تقاضا در زمان قطعیهای سراسری است. گزارشهای متعدد رسانههای داخل ایران، در سال ۱۴۰۴ نشان میدهد که قیمت یک کیت نسل دو حدود ۶۸ میلیون تومان و کیت نسل سه حدود ۷۲ میلیون تومان، پیش از بحران قطع اینترنت بوده است. با این حال، در دورههای بعد از قطعی اینترنت، قیمتها تا ۵۰۰ میلیون تومان نیز گزارش شده است. این جهشهای قیمتی نشاندهنده یک بازار کاملاً غیرقابل پیشبینی است که در آن واسطهها از استیصال کاربران برای دسترسی به اینترنت آزاد بهرهبرداری میکنند.
بسیاری از کاربران که توان خرید استارلیگ را ندارند تصور میکنند که با نصب یک نرمافزار میتوانند مستقیماً به اینترنت ماهوارهای وصل شوند. کلاهبرداران با انتشار لینکهای آلوده در تلگرام و شبکههای اجتماعی، بدافزارهایی را تحت عنوان «اپلیکیشن فعالساز استارلینک بدون دیش» توزیع میکنند. این اپلیکیشنها در واقع تروجانهایی هستند که برای سرقت اطلاعات بانکی، پیامکها و کدهای تایید هویت کاربران طراحی شدهاند. باید تاکید کرد که اپلیکیشن رسمی استارلینک تنها برای تنظیم زاویه دیش و مدیریت حساب کاربری است و بدون سختافزار فیزیکی، هیچ اتصالی برقرار نمیکند.
علیرغم تمام موانع و کلاهبرداریها، استارلینک در ایران یک «واقعیت در حال گسترش» است. تجهیزات معمولاً به صورت قاچاق از مرزهای زمینی وارد شده و در بازارهای غیررسمی تهران و شهرهای مرزی فروخته میشوند. فعالسازی این دستگاهها در ایران معمولاً از طریق طرحهای «رومینگ جهانی» (Global Roaming) صورت میگیرد. از آنجا که ایران در لیست کشورهای مجاز نیست، اکانتها اغلب با آدرسهایی در کشورهای همسایه یا کشورهای آفریقایی که هزینههای کمتری دارند، ثبت میشوند.
ایرانیان در هفتههای گذشته تقریباً همه راهها را برای تماس با خانواده و بستگان خود در خارج و داخل کشور امتحان کرده اند. در داخل ایران برخی افراد تلاش میکنند با استفاده از شبکههای خصوصی مجازی یا VPN محدودیتهای اینترنتی را دور بزنند. قیمت خدمات VPN به شدت افزایش یافته است. معمولا هم یا کلاهبرداری صورت میگیرد و یا اتصالها بسیار ناپایدار است و اگر ارتباط قطع شود، داده خریداریشده از بین میرود.
در جایی در مرز ایران و افعانستان هم، خانوادهای در حال ارائه یک خدمات ویژه است تا به ایرانیانی که در خارج از کشور زندگی میکنند کمک کند با عزیزانشان در داخل ایران در تماس بمانند. راز کار انها بسیار ساده است. دو تلفن همراه ؛ یکی به شبکه تلفن ایران وصل است و دیگری به شبکه افعانستان. مشتریان خارج از ایران از طریق واتساپ با تلفن افعانستان آنها تماس میگیرند. سپس آنها با تلفن ایرانی خود با خانواده آنها در داخل ایران تماس میگیرد. او دو گوشی را کنار هم نگه میدارد تا کسانی که بهشدت مشتاق شنیدن صدای خانوادهشان در ایران هستند بتوانند با آنها صحبت کنند. البته او هم صدای هر دو طرف و مکالماتشان را میشنود.
اینها تنها راههایی هستند که ایرانیان برای دور زدن محدودیتهای اینترنت و تلفن در زمان جنگ و برای حفظ ارتباط با خانوادههایشان استفاده میکنند.
سپهر شکری
