آنه ماری شوارتزنباخ، نویسنده، عکاس، روزنامهنگار و جهانگرد سوییسی، متولد ۱۹۰۸ در زوریخ و دختر یک تولیدکنندهی پارچهی ابریشم، همیشه میان دو میل متضاد گرفتار بود: میل به رفتن – آن حرکت فرارگونه از جایی که هستیم – و میل به گشتن، آن جستجوی بیپایان برای چیزی نامعلوم که در حقیقت هدفِ پنهان سفرهاست. شاید بزرگترین پرسش این باشد: «چرا ما همیشه گمان میکنیم جای دیگر زیباتر است و باید برویم؟» این پرسش، که خودش بهنوعی سرچشمهٔ سفرنامههای شوارتزنباخ است، در سفرهای او به ایران به شکلی برجسته خود را نشان میدهد؛ آنجا که او «خارجیِ محبوب» خود را یافت و بارها با اتومبیل به گسترههای پهناور این سرزمین سفر کرد، تا جایی که در نامهای به کلاوس مان نوشت: «این کشور خیلی بزرگ است: هر چه که هست، در آن همه چیز از کنترل خارج میشود. آیا ممکن است ایران یکی از غریبترین سرزمینهای خارجی باشد؟ شهرهای مرموز و بیابانهای وسیع، همراه با برهوت، ویرانی و این حس مبهم که نور به نحوی شدیدتر بر این جهان میتابید: تاریکی همیشه سیاهتر و روشنایی خیرهکنندهتر از خانه است.»
ایران برای او کشوری معمایی و عجیب بود. او نوشته است: «مه شفافی بر دشت سایه افکنده بود. صخرهها هنوز از شب خاکستری بودند، اما کوهها در لبه جهان مانند کشتیهای بادبانی بزرگ در دریای سپیده دم شناور بودند.» با طلوع خورشید، رودخانه زیر آن مانند آینهای سیاه میدرخشید. علاوه بر این، غریبه هر چه به آن نزدیکتر میشود، بیگانهتر میشود – درست مانند نقاشی که وقتی به اندازه کافی نزدیک میشود، به لکهها، ضربات، تضادها و لکههای رنگی تبدیل میشود.»آنه ماری، با زمینهای روشنفکری و ماجراجویانه و هویتی چندوجهی که همواره بین قلم و دوربین نوسان داشت، ایران را نه فقط به چشم مقصدی جغرافیایی بلکه به مثابهٔ صحنهای برای مواجهه با تاریخ، فرهنگ و تفاوتهای زیباشناختی میدید. ورود او به ایران، مانند دیگر سفرهایش، با کنجکاوی شدید و حسی از فوریت قلم زدن همراه بود: میل به ضبطِ تصویرها و کلمات پیش از آنکه زمان و تغییرات اجتماعی آنها را دستخوش کند. وی چهار بار به ایران سفرکرده است: ۱۹۳۳، ۱۹۳۴، ۱۹۳۶ و ۱۹۳۹. مدتی در خرابههای تخت جمشید و همدان و تپههای ری به کاوش پرداختهاست. عکسهای وی از ایران ارزشی تاریخی دارند.
او که پیشتر سفرهای طولانی در اروپا و خاورمیانه را تجربه کرده بود، ایران را کشوری یافت سرشار از تضادها. شهری که سنت در دلِ مدرنیته نفوذ میکرد و طبیعتی که گاه لطافت و گاه خشونتِ بکر خود را به نمایش میگذارد. تصاویر شهری برای او مجموعهای بود از بافتهای معماری و چهرههای مردم: کوچهپسکوچههای شهرهای تاریخی با دیوارهای گچی و رنگپریده، بازارهای پرجنبوجوش که بوی ادویه و صداهای چکشکاری و فروشندهها در آن لایهلایه پیچیده بود، و کاروانسراها و مساجد که سکوتی دیرینه و سنگینی معنوی را منتقل میکردند. او در توصیف بازارها غالباً از جزئیات بصری شروع میکرد . پارچههای پُر رنگ، فلزهای درخشان، ظروف سفالی و انعکاس نور بر قطعات شیشهای . سپس به ثبت حرکتِ مردم، لهجهها، پوشش و رفتار اجتماعی میپرداخت.
برای آنه ماری، چشمانداز شهری محملی بود برای گفتگو دربارهٔ زمان: ساختمانهای قدیمی که از قرنها حضور خبر میدادند و شکلی از تاریخِ زنده را در خود داشتند، در برابر نشانههایی از نوگرایی که با تأخیر اما بیامان وارد میشد.در روستاها و مناطق روستایی، او چهرهٔ متفاوتی از ایران را میدید: مردمانی وابسته به چرخهٔ طبیعت، زنانی که کار روزمرهٔ بافندگی و آمادهسازی غذا را به گونهای استوار پیش میبردند، و خانههایی که سبک زندگیِ سادهتر و پیوندی نزدیکتر با زمین را نشان میدادند. او حساس به جزئیات روزمرهٔ زندگی بود . نحوهٔ نشستنِ زنان بر روی فرشها، چیدن میوهها، ترتیبِ قرار گرفتن وسایل خانه، و ردپای قصهها و سنتها در گفتگوهای کوتاه. این مشاهدات برای او نه صرفاً قومنگارانه بلکه انسانی و شاعرانه بود؛ او تلاش میکرد تا در پشتِ هر شیء یا رفتار، لایههای روانی و تاریخی را دریابد.
طبیعت ایران، از دشتهای باز تا کوهستان و بیابان، برای او سرشار از تضادهای حسی بود: بادهای گرم و خشک که روی زمین موج میزدند، خط افقِ بلند کوهستانهای پوشیده از برف، درههایی که نور خورشید را به شکلی تیز میشکستند، و واحههایی که بهطور معجزهآسایی زندگی را حفظ میکردند. در توصیف چشماندازها، آنه ماری غالباً از واژگانی استفاده میکرد که هم زیبایی و هم شکستپذیری را منتقل میکرد؛ طبیعتی که هم الهامبخشِ شاعران است و هم نمادی از تنهایی و گذرا بودن. او هنگام طی مسیرهای طولانی با خودرو یا قاطر، از تغییرِ ناگهانیِ چشماندازها شگفتزده میشد و این تغییرات را به سرگذشت انسانیتری ربط میداد . گذر از سکون به حرکت، از شهرهای بارانی تا به شهرهای کویری، از سکوت به صدا. مواجههٔ او با مردمان محلی پیچیده و چندلایه بود: گاه با مهربانی و مهماننوازی روبهرو میشد، گاه با کنجکاوی و تردید.
او به نقشِ جنسیت در فضاهای عمومی ایران حساس بود؛ حضورِ زنان در مکانهای مختلف، نوع پوشش و رفتار اجتماعیشان را با دقت مشاهده میکرد و نه تنها به عنوان مشاهدهگر خارجی بلکه با همدلیای که میکوشید آن را درک کند. مشاهدات او دربارهٔ گفتگوها با زنان و مردان محلی اغلب نشان از تلاش او برای کشف ظرافتهای زندگی روزمره و روایتگری از زاویهای انسانی داشت: چه دربارهٔ امیدها و نگرانیها، چه دربارهٔ خاطرات جمعیِ محلی که در گفتوگوها بازتاب مییافت. سفر برای آنه ماری به مثابهٔ راهی برای بازآراییِ نگاه به جهان و خود بود. ایران در اندیشهٔ او تصویری از جایی بود که نه فقط دیدنی است، بلکه شنیدنی و لمسپذیر است؛ جایی که خاطره و حال درهم میآمیزند و هر گوشهاش داستانی برای گفتن دارد. بازگشت از ایران برای او پایانِ یک مرحله نبود بلکه آغازِ تفکر و نوشتنِ بیشتر؛ متنی که از آنچه دیده و احساس کرده بود، بهصورت آثاری منتشرشدنی یا مجموعهٔ عکسهایی که گاه نمایش داده میشدند، پرداخته شد. او در سن ۳۴ سالگی بر اثر عواقب یک تصادف دوچرخه درگذشت – او در ارتفاعات ایران تصادف نکرد، بلکه در یک چرخش عجیب، در دره انگادین، جایی که زندگی میکرد، درگذشت.
