نقاشی یا نگارگری یا رسم، فرایندی است که طی آن رنگ، رنگدانه یا رنگ نقاشی بر روی یک سطح مسطح مانند کاغذ یا بوم ایجاد نقش می‌کند و اثری خلق می‌شود. فردی که این فرایند را انجام می‌دهد نقاش نام دارد، به خصوص زمانی که نقاشی حرفهٔ شخص باشد.نقاشی یکی از رشته‌های اصلی هنرهای تجسمی است و قدمت آن شش برابر زبان نوشتاری است. باسیل گری، مورخ شرقی معتقد است «ایران هنری خاص [منحصر به فرد] را به جهان ارائه داده‌است که در نوع خود عالی است». غارهای استان لرستان ایران تصاویر نقاشی شده از حیوانات و صحنه‌های شکار را به نمایش می‌گذارند. قدمت برخی از آنها مانند استان فارس و سیالک حداقل ۵۰۰۰ سال است.

هنر نقاشی در ایران تاریخ غنی و چند هزار ساله‌ای دارد که در طول قرون مختلف تحت تأثیر جریانات فرهنگی، مذهبی و اجتماعی قرار گرفته است. هنر نقاشی ایرانی به ویژه در دوره‌های مختلف مانند دوره هخامنشیان، ساسانیان، اسلامی و دوران معاصر آثار بی‌نظیری به جا گذاشته است. هنر نقاشی ایرانی، به عنوان عکسی زنده از تاریخ و فرهنگ این سرزمین، تحت تأثیر تنوع قومی و نژادی، تحولات سیاسی، اجتماعی و مذهبی و نیز اثرپذیری از دیگر ملل و ملیت‌ها شکل گرفته است. این هنر با ماهیت و خصلت مخصوص به خود، در تمام دوره‌ها تداوم یافته و به وضوح تمایز آن را با سایر هنرهای جهان نشان می‌دهد. پژوهشگران بر این باورند که نقاشی‌های ایرانی بر اساس الگوها و معیارهای مشترک خلق شده‌اند که در طول زمان حفظ و تقویت شده‌اند.

هنر دوران نوسنگی

هنر نقاشی در دوران نوسنگی ایران، آغازگر یک سفر طولانی به درون تاریخ فرهنگی این سرزمین است. این دوره که شامل حکومت‌های متعددی می‌شود، آثار تصویری متنوعی به جا گذاشته که از اهمیت بالایی برخوردارند. از جمله این آثار، صخره‌نگاری‌های کوهدشت در لرستان هستند که از قدیمی‌ترین نمونه‌ها محسوب می‌شوند و صحنه‌هایی از شکار حیوانات را به شکل ساده و ابتدایی نمایش می‌دهند. همچنین، کشف آثاری چون صخره‌نگاری، سفالینه‌های منقوش، مفرغینه‌ها و مهرهای حکاکی‌شده از مناطق مختلف ایران، از جمله لرستان، تپه سیلک کاشان و تپه حصار دامغان، به ما این امکان را می‌دهد که با زندگی مادی و معنوی ساکنان این نواحی آشنا شویم. این آثار نه تنها نکاتی از خلاقیت هنری انسان‌های آن زمان را به تصویر می‌کشند، بلکه نمایانگر فرهنگ و سبک زندگی آن‌ها نیز هستند.

هنر دوران هخامنشی

تأسیس امپراتوری هخامنشی در 550 ق.م به تشکیل هنری درباری انجامید که نخستین سبک رسمی و منسجم در ایران به شمار می‌رود. این هنر به خوبی برای بیان عظمت و اقتدار شاهان مناسب و کارآمد بود. هنرمندان هخامنشی با الهام از دستاوردهای هنر بابل، آشور، ایلام، مصر و یونان، آثار بی‌نظیری خلق کردند.تأسیس امپراتوری هخامنشی زمینه‌ساز توسعه هنرهای تجسمی و نقاشی درباری شد که هدف آن بیان عظمت و اقتدار پادشاهان بود. هنرمندان هخامنشی با الهام از هنرهای ملل دیگر مانند بابل، آشور، ایلام، مصر و یونان، آثار خود را بر روی دیواره‌های کاخ‌ها و بناهای عمومی به تصویر کشیدند. نقاشی‌هایی که صحنه‌های مبارزات، پرتره‌های پادشاهان و مراسم مذهبی را نشان می‌دهند، همراه با ویژگی‌هایی چون ریتم، تقارن و انسجام، هنر هخامنشی را از سایر هنرها متمایز می‌کند. به‌ویژه تخت جمشید به عنوان نماد قدرت این دوران، نمایانگر شکوه و عظمت نقاشی هخامنشی است.

هنر دوران اشکانی

هنر در دوران اشکانی، که بعد از هخامنشیان به وجود آمد، نمایانگر پیچیدگی و تنوعی است که هرگز به سبکی منسجم و یکپارچه دست نیافت. در این دوره، سه گروه هنری مشخص وجود داشت: هنر یونانی‌ماب، هنر یونانی-ایرانی و هنر خاص ایرانی. این دوره به واسطه تأثیرات فرهنگی متنوع، ویژگی‌های خاص خود را پیدا کرد.گچبری رنگی و نقاشی دیواری از جمله هنرهای رایج در این دوران بودند که تحت تأثیر سبک‌های غربی قرار داشتند. هنرمندان اشکانی از تصاویر مذهبی و دنیوی، نقوش هندسی، حیوانی و انسانی استفاده کرده و در جزئیات جامه‌ها و آذینگری آثار خود دقت زیادی به کار می‌بردند.از مهم‌ترین آثار هنری اشکانی می‌توان به دیوارنگاره‌های کوه خواجه در سیستان و دیوارنگاری میترا در نخجبیرگاه در دورا-اروپوس اشاره کرد. این آثار نه تنها نشان‌دهنده ذوق هنری و خلاقیت هنرمندان آن دوران هستند، بلکه نمایانگر پیچیدگی‌های فرهنگی و اجتماعی جامعه اشکانی نیز می‌باشند.

نقاشی دوران ساسانی

تأسیس حکومت ساسانی به عنوان یکی از دوره‌های شکوفایی هنر در تاریخ ایران، شاهد تأثیرات قابل توجهی از غرب و آسیای غربی و همچنین عناصر کهن ایرانی بود. هنرمندان ساسانی در آثار خود تأکید زیادی بر نظم و وجه شاهانه داشتند. بر اساس مدارک باستان‌شناسی، نقاشی و گچ‌بری در این دوران از اهمیت و رواج خاصی برخوردار بودند.استفاده از نقش‌مایه‌های جانوری و گیاهی با وجوه نمادین در هنر ساسانی متداول بود. هنرمندان همچنان از تکنیک‌های چکیده‌نگاری و نمادپردازی بهره می‌بردند، که هدف آن‌ها اغلب به تبلیغات سیاسی و ترویج مسائل آیینی و اعتقادی مربوط می‌شد.از نمونه‌های بارز هنر ساسانی می‌توان به نقاشی دیواری‌های ایوان کرخه، حاجی‌آباد و تپه حصار، همچنین نقش‌برجسته پیروزی شاپور در بیشاپور و نقش‌برجسته‌های شکار خسرو دوم در طاق بستان اشاره کرد.حکومت ساسانی به دست اعراب مسلمان سرنگون شد و با ورود اسلام به ایران، نه تنها فرهنگ و هنر کهن ایرانی از بین نرفت، بلکه با نیروی معنوی اسلامی، دوران جدیدی آغاز شد. سنت‌های پیشین در ایران اسلامی همچنان تداوم یافتند. در این دوران، فرودسی با خلق شاهنامه، نقش قابل توجهی در تداوم و بقای سنت‌های ایرانی ایفا کرد که بعدها تأثیر زیادی بر نقاشی‌ها و هنرهای تجسمی قرون بعدی گذاشت.

هنر دوره اسلامی

با ورود اسلام به ایران، سنت‌های بصری به طور قابل توجهی تغییر کردند و نقاشی‌های ایرانی به تدریج به سمت سبک‌های جدیدی گرایش یافتند. در این دوران، نقاشی‌های مینیاتوری به اوج شکوفایی خود رسیدند و موضوعاتی مانند شعر، ادبیات و داستان‌های تاریخی را با دقت و ظرافتی فوق‌العاده به تصویر کشیدند. هنرمندانی چون بهزاد با تقلید از سبک‌های خارجی، نقاشی ایرانی را به سطحی جهانی‌تر ارتقا دادند.در دوران اموی، هنرمندان از ویژگی‌های تصویری آثار ساسانی تقلید می‌کردند، به طوری که آثاری مانند دیوارنگاری‌های قصر الحیر در دمشق و نقاشی‌های قصر عمره در اردن، نمایانگر این تأثیرات هستند.بنی عباس با همکاری ایرانیان به حکومت رسید و ایرانیان توانستند در دستگاه خلافت عباسی به موقعیت‌های متعددی دست یابند. هنرمندان ایرانی در ساخت و تزئین کاخ‌های عباسیان مشارکت داشتند و این همکاری باعث حضور عناصر ایرانی در نقاشی‌های این دوران شد.

دوران حکومت سامانیان به مثابه یک دوره مهم در تاریخ هنر ایرانی، آثار ارزشمندی را به جا گذاشت. دیوارنگاری‌ها و سفالینه‌های منقوشی که در نیشابور کشف شده، نشان‌دهنده تأثیرات هنر ساسانی و آسیای میانه هستند. چهره‌های گرد با چشمان تنگ و دهان کوچک از ویژگی‌های متداول در چهره‌نگاری این دوره به شمار می‌روند.دوران حکومت سلجوقیان از مهم‌ترین دوران تاریخ هنر اسلامی و ادبیات فارسی است. بررسی هنر نقاشی سلجوقی از طریق سفالینه‌های منقوش و ظروف مینایی نشان می‌دهد که این هنر تحت تأثیر سنت‌های هنری خاوری، به ویژه هنر مانوی قرار داشت.

سفالینه‌های کاشان که تصاویری از مضامین رایج در ادبیات فارسی از جمله شکار بهرام گور، داستان بیژن و منیژه و داستان فریدون را به تصویر می‌کشند، از جمله آثار برجسته این دوره هستند. هنرمندان گاهی اشعار مرتبط با موضوع تصویر را در حاشیه اثر می‌نوشتند.از مهم‌ترین آثار به جا مانده از این دوران، نسخه ورقه و گلشاه است که به تصویرگری مومن محمد خویی، هنرمند ایرانی، اختصاص دارد. این کتاب به عنوان تنها کتاب مصور فارسی از این دوره، شامل ۷۱ نگاره کوچک افقی است که صحنه‌های داستان را به ترتیب روایت می‌کند. ورقه و گلشاه قدیمی‌ترین اثری است که پیوند نزدیک شعر و نقاشی را نمایان می‌سازد.

دوران صفوی به عنوان یکی از اوج‌های هنر نقاشی در تاریخ ایران شناخته می‌شود. در این دوره، نقاشی به ویژه مینیاتور به بلوغی بی‌نظیر دست یافت و موضوعاتی چون عشق، طبیعت، و مبارزات را با دقت و زیبایی به تصویر کشید. هنرمندان همچون بهرام گور و رضا عباسی با تأثیر از سیر تحولات فرهنگی و اجتماعی، رویکردهای نوینی را در نقاشی ایرانی مطرح کردند.دولت صفوی به‌واسطه حمایت از هنر و فرهنگ، کارگاه‌های هنری متعددی را تأسیس کرد که یکی از آنها کارگاه هنری اصفهان بود. در این کارگاه‌ها، آثار برجسته‌ای خلق شدند که به تزیین کتاب‌ها، کاخ‌ها و مساجد کمک کردند.نقاشی در این دوران نه‌تنها از تکنیک‌های رنگ‌آمیزی زیبا و طراحی‌های دقیق بهره می‌برد، بلکه به وضوح روح و هویت ایرانی را در خود داشت. استفاده از نقوش گیاهی و جانوری و عبور از مرزهای تزیینی به سمت روایت داستان و احساس از ویژگی‌های منحصر به فرد این دوره است.

دوران صفوی نه‌تنها به دلیل نقاشی‌های بی‌نظیر خود بلکه به خاطر تأثیری که بر هنرهای تجسمی بعدی گذاشت، در تاریخ هنر ایران بسیار حائز اهمیت است.

دوران قاجار و پهلوی

در دوره قاجار، هنر نقاشی به ویژه در خلق آثار پرتره به اوج خود رسید. این پرتره‌ها نه تنها نمایانگر چهره‌های خانواده‌های سلطنتی و اشرافی بودند، بلکه نشان‌دهنده قدرت و ثروت آن‌ها نیز به شمار می‌رفتند. نقاشی‌های آن دوران به‌خوبی روح و فرهنگ اجتماعی جامعه را در این زمان به تصویر می‌کشیدند و با استفاده از رنگ‌ها و جزئیات دقیق، حس و حال شخصیت‌های تاریخی را منتقل می‌کردند.

پس از آن، دوران پهلوی آغاز شد که با ورود تکنیک‌های مدرن، تحولات قابل توجهی را در هنر نقاشی ایران رقم زد. هنرمندان این دوره به تجربیات جدید و جنبش‌های هنری نوینی پرداخته و به آثار خود روحی نوینی بخشیدند. این تغییرات هنر نقاشی ایران را متحول ساخت و با الهام‌گیری از هنرهای غربی، جریان‌های مدرنیستی را به صحنه آورد. این دوران، در عین حال که به رشد و توسعه هنرهای تجسمی و نقاشی کمک کرد، به ایجاد پل‌هایی بین سنت‌ها و مدرنیته نیز انجامید. این پیوند باعث شد که هنر نقاشی ایران در سیر تاریخی خود، ابعادی تازه و متنوع به خود بگیرد.

دوران معاصر

هنر نقاشی در دوران معاصر به سمت تجربی‌گرایی و نوگرایی پیش می‌رود. هنرمندانی چون کیهان کلهر و منیر شاهرودی فرمانفرماییان با استفاده از تکنیک‌های مدرن، سنت و مدرنیته را در آثار خود به هم می‌آمیزند. نقاشی معاصر ایرانی به شدت تحت تأثیر مسائل اجتماعی و سیاسی دوران خود قرار دارد و از این رو، پیام‌های قوی‌ای را به نمایش می‌گذارد.

سارا ابراهیمی

همه آنچه درباره طاهره قرةالعَین باید بدانید